Muốn hiểu New Zealand hôm nay thì phải hiểu vài khái niệm Māori, vì chúng đã đi vào cả luật pháp lẫn ngôn ngữ hằng ngày của cả nước. Bài này giải thích những khái niệm nền đó một cách tôn trọng và chính xác.
- Người Māori là dân bản địa của New Zealand, tới từ Polynesia khoảng thế kỷ mười ba.
- Xã hội Māori tổ chức theo whānau, hapū và iwi.
- Marae là trung tâm sinh hoạt cộng đồng của một nhóm.
- Tiếng Māori là một trong các ngôn ngữ chính thức của New Zealand.
Ba tầng tổ chức
Phần cấu trúc xã hội.
Whānau là gia đình mở rộng, đơn vị nhỏ nhất.
Hapū là nhóm gồm nhiều whānau có quan hệ họ hàng, là đơn vị hoạt động chính trong lịch sử.
Iwi là tập hợp lớn hơn gồm nhiều hapū cùng nguồn gốc.
Mỗi iwi gắn với một vùng đất và với canô đã đưa tổ tiên tới.
Ngày nay iwi là pháp nhân có vai trò kinh tế và chính trị thật.
Điểm quan trọng để không hiểu sai: người Māori không phải một khối đồng nhất — các iwi có lịch sử, tập quán và quan điểm khác nhau, và điều đó vẫn đúng tới hôm nay.
Whakapapa: phả hệ là nền của mọi thứ
Khái niệm trung tâm nhất.
Whakapapa là hệ thống phả hệ nối một người với tổ tiên.
Nó không chỉ nối người với người mà nối người với đất, sông và núi.
Khi giới thiệu bản thân theo cách truyền thống, người ta nêu núi và sông của mình trước khi nêu tên.
Quan hệ với đất đai vì thế là quan hệ họ hàng chứ không phải quan hệ sở hữu.
Điều này giải thích vì sao mất đất là mất nhiều hơn tài sản.
Đây là chìa khoá để hiểu các tranh chấp đất đai trong lịch sử New Zealand: hai bên đang nói về hai thứ khác nhau khi cùng dùng chữ "đất".
Mana, tapu và noa
Ba khái niệm hay bị dịch sai.
Mana là uy tín, quyền lực và phẩm giá, có thể thuộc về người, nhóm hoặc nơi chốn.
Mana có thể tăng lên hoặc giảm đi tuỳ hành vi.
Tapu chỉ trạng thái thiêng hoặc bị hạn chế, đi kèm những điều không được làm.
Noa là trạng thái thường, ngược với tapu.
Có nghi thức để chuyển từ tapu sang noa, ví dụ rửa tay sau khi vào nghĩa trang.
Với khách tới thăm, điều này rất cụ thể chứ không trừu tượng: không ngồi lên bàn, không đội mũ trong nhà hội, không ăn uống ở nơi được coi là thiêng — đây là những quy tắc dễ tuân thủ và được đánh giá cao.
Kaitiakitanga
Khái niệm nay đã vào luật.
Kaitiakitanga là trách nhiệm trông coi và bảo vệ môi trường.
Người trông coi hành động thay mặt tổ tiên và cho thế hệ sau.
Khái niệm này được ghi nhận trong luật quản lý tài nguyên của New Zealand.
Nhiều iwi tham gia đồng quản lý các khu bảo tồn và lưu vực sông.
Nó ảnh hưởng tới cách đánh giá tác động môi trường của dự án.
Đây là ví dụ rõ nhất về việc một khái niệm bản địa đi vào hệ thống pháp lý hiện đại: và nó thay đổi thật cách các quyết định về đất và nước được đưa ra.
Marae
Nơi những khái niệm trên được thực hành.
Marae là khu sinh hoạt cộng đồng của một hapū hoặc iwi.
Trung tâm là nhà hội có chạm khắc, tượng trưng cho một tổ tiên.
Các bộ phận của nhà hội tương ứng với các phần cơ thể tổ tiên đó.
Marae là nơi diễn ra tang lễ, họp bàn, đón khách và dạy dỗ.
Có marae ở cả trường học, đại học và một số cơ quan.
Người Māori hôm nay
Phần hiện tại, nói bằng thực tế.
Người Māori chiếm một phần đáng kể dân số New Zealand và tỉ lệ đang tăng.
Phần lớn sống ở đô thị chứ không ở vùng nông thôn truyền thống, sau quá trình đô thị hoá giữa thế kỷ hai mươi.
Có ghế đại diện riêng trong quốc hội theo danh sách cử tri Māori, một cơ chế có từ thế kỷ mười chín.
Nhiều iwi nay quản lý tài sản kinh tế lớn từ các thoả thuận giải quyết khiếu nại.
Vẫn còn chênh lệch về thu nhập, sức khoẻ và giáo dục so với mức chung.
Đây là bức tranh cần nhìn đủ hai mặt: vừa có phục hưng văn hoá và kinh tế rõ rệt, vừa còn chênh lệch xã hội chưa khắc phục được.
Với người được mời tới marae: đây là vinh dự và có nghi thức đón riêng — chủ đề của bài cuối chuyên mục này.
Iwi, hapū và whānau khác nhau thế nào?
Whānau là gia đình mở rộng, hapū là nhóm gồm nhiều whānau có quan hệ họ hàng và là đơn vị hoạt động chính trong lịch sử, còn iwi là tập hợp lớn hơn gồm nhiều hapū cùng nguồn gốc và nay là pháp nhân có vai trò kinh tế, chính trị thật.
Whakapapa là gì?
Hệ thống phả hệ nối một người với tổ tiên, và nối cả với đất, sông, núi — nên quan hệ với đất đai là quan hệ họ hàng chứ không phải quan hệ sở hữu, điều giải thích vì sao mất đất là mất nhiều hơn tài sản.
Tapu nghĩa là gì?
Trạng thái thiêng hoặc bị hạn chế, đi kèm những điều không được làm; ngược lại là noa tức trạng thái thường, và có nghi thức chuyển từ tapu sang noa như rửa tay sau khi vào nghĩa trang.
Kaitiakitanga có ý nghĩa pháp lý không?
Có — khái niệm trách nhiệm trông coi môi trường này được ghi nhận trong luật quản lý tài nguyên của New Zealand, và nhiều iwi tham gia đồng quản lý các khu bảo tồn cùng lưu vực sông.
