Đảo Bắc có núi lửa, Đảo Nam có sông băng — và cả hai đều đến từ cùng một ranh giới mảng kiến tạo, chỉ khác cách nó biểu hiện. Hiểu điều này là hiểu vì sao hai nửa New Zealand trông như hai đất nước khác nhau.
- New Zealand có hai đảo chính, ngăn cách bởi eo biển Cook.
- Đảo Nam lớn hơn về diện tích nhưng Đảo Bắc đông dân hơn nhiều.
- Đất nước nằm trên ranh giới mảng Thái Bình Dương và mảng Ấn Độ – Úc.
- Tên Māori của cả nước là Aotearoa.
Một ranh giới mảng, hai cách biểu hiện
Bắt đầu từ nguyên nhân chung.
New Zealand nằm đúng trên chỗ mảng Thái Bình Dương gặp mảng Ấn Độ – Úc.
Ở phía bắc, mảng Thái Bình Dương chìm xuống dưới, và quá trình đó tạo ra núi lửa.
Ở phía nam, hai mảng trượt ngang và ép nhau, nâng đất lên thành dãy núi cao.
Vì thế Đảo Bắc có núi lửa và địa nhiệt, còn Đảo Nam có núi đá và sông băng.
Cả hai đảo đều có động đất, nhưng cơ chế khác nhau.
Đây là một trong những nơi hiếm hoi trên thế giới quan sát được điều này: cùng một ranh giới mảng đổi kiểu vận động dọc theo chiều dài của nó, và hai nửa đất nước là bằng chứng.
Đảo Bắc: đất của lửa
Nửa thứ nhất.
Trung tâm Đảo Bắc là vùng núi lửa còn hoạt động.
Hồ Taupō là hồ lớn nhất nước và vốn là một miệng núi lửa khổng lồ.
Vùng Rotorua nổi tiếng với suối nước nóng, hồ bùn sôi và mạch phun.
Auckland được xây trên một vùng có hàng chục miệng núi lửa, phần lớn đã ngừng hoạt động.
Địa hình Đảo Bắc thấp và tròn hơn, nhiều đồi hơn là núi cao.
Hệ quả cho đời sống: đất núi lửa màu mỡ và khí hậu ấm hơn khiến Đảo Bắc nuôi được nhiều người hơn — đây là lý do phần lớn dân số tập trung ở đây.
Đảo Nam: đất của băng
Nửa thứ hai.
Dãy Alps phía Nam chạy dọc gần suốt chiều dài Đảo Nam.
Đỉnh cao nhất nước nằm trong dãy này, cao khoảng 3.724 mét.
Có nhiều sông băng, trong đó vài sông băng chảy xuống rất thấp so với vĩ độ.
Vùng Fiordland ở tây nam có các vịnh hẹp do băng khoét.
Phía đông dãy núi là đồng bằng Canterbury rộng và khô hơn.
Đây cũng là hiện tượng rain shadow điển hình: bờ tây Đảo Nam mưa rất nhiều còn phía đông dãy núi khô hạn — hai bên cùng vĩ độ mà cảnh quan khác hẳn.
Dân cư chia không đều
Phần con người.
Khoảng ba phần tư dân số New Zealand sống ở Đảo Bắc.
Auckland một mình chiếm tỉ lệ rất lớn trong tổng dân số cả nước.
Đảo Nam rộng hơn nhưng dân thưa, nhiều vùng gần như không có người.
Christchurch là thành phố lớn nhất Đảo Nam.
Wellington là thủ đô, nằm ở cực nam Đảo Bắc.
Điểm đáng chú ý về quy hoạch: thủ đô được đặt ở giữa hai đảo chứ không đặt ở thành phố lớn nhất — một quyết định từ thế kỷ mười chín nhằm cân bằng hai miền.
Đi giữa hai đảo
Phần thực dụng.
Eo biển Cook ngăn hai đảo, và phà chạy giữa Wellington với Picton.
Chuyến phà mất vài tiếng và chở được cả xe.
Eo biển này nổi tiếng sóng lớn và gió mạnh, chuyến đi có thể rất xóc.
Đường bay nội địa nối các thành phố chính của hai đảo.
Nhiều người đi du lịch chọn bay một chiều và đi phà chiều kia.
Đảo thứ ba và những đảo nhỏ
Phần hay bị quên khi nói về New Zealand.
Đảo Stewart nằm ở phía nam Đảo Nam, là đảo lớn thứ ba của nước này.
Đảo này dân rất thưa và phần lớn diện tích là khu bảo tồn.
Đây là một trong những nơi tốt nhất để quan sát chim kiwi trong tự nhiên.
New Zealand còn có nhiều đảo nhỏ ngoài khơi, nhiều đảo là khu bảo tồn nghiêm ngặt.
Một số đảo xa thuộc vùng cận Nam Cực.
Các đảo nhỏ này có vai trò đặc biệt trong bảo tồn: chúng là nơi trú ẩn cuối cùng cho nhiều loài không sống nổi trên đảo chính — chủ đề sẽ trở lại ở chuyên mục hệ sinh thái.
Động đất ở cả hai đảo
Phần rủi ro chung.
Cả hai đảo đều nằm trong vùng địa chấn hoạt động.
Christchurch ở Đảo Nam chịu chuỗi động đất nghiêm trọng trong các năm 2010 và 2011, làm thay đổi hẳn trung tâm thành phố.
Wellington nằm gần một hệ đứt gãy lớn và có quy chuẩn xây dựng rất nghiêm.
Nhà gỗ khung nhẹ là kiểu xây phổ biến, một phần vì lý do kháng chấn.
Có hệ thống thông tin và diễn tập về động đất.
Đây là điểm chung với Đài Loan và Nhật Bản: nước nằm trên ranh giới mảng thì quy chuẩn xây dựng là chuyện sống còn chứ không phải thủ tục.
Với người mới tới: đừng tính hai đảo như một điểm đến — khoảng cách và cảnh quan khác nhau đủ để mỗi đảo cần một chuyến riêng.
Vì sao Đảo Bắc có núi lửa còn Đảo Nam có sông băng?
Vì cùng một ranh giới mảng nhưng đổi kiểu vận động: ở phía bắc mảng Thái Bình Dương chìm xuống tạo ra núi lửa, còn ở phía nam hai mảng trượt ngang và ép nhau nâng đất thành dãy núi cao.
Đảo nào của New Zealand đông dân hơn?
Đảo Bắc — khoảng ba phần tư dân số sống ở đây nhờ đất núi lửa màu mỡ và khí hậu ấm hơn; Đảo Nam rộng hơn về diện tích nhưng dân thưa.
Thủ đô New Zealand là thành phố nào?
Wellington, nằm ở cực nam Đảo Bắc — được đặt ở giữa hai đảo chứ không ở thành phố lớn nhất là Auckland, một quyết định từ thế kỷ mười chín nhằm cân bằng hai miền.
Đi từ đảo này sang đảo kia bằng gì?
Phà qua eo biển Cook nối Wellington với Picton, chở được cả xe và mất vài tiếng — eo biển này nổi tiếng sóng lớn gió mạnh; ngoài ra có đường bay nội địa nối các thành phố chính.
