Haka không phải điệu nhảy chiến tranh duy nhất, và có nhiều bài haka dành cho đám tang hoặc lễ đón khách. Bài cuối chuyên mục này nói về cách tiếp cận văn hoá Māori một cách tôn trọng và đúng đắn.
- Pōwhiri là nghi thức đón khách chính thức tại marae.
- Hongi là hình thức chào bằng cách chạm mũi và trán.
- Haka có nhiều loại với mục đích khác nhau, không chỉ dùng trước trận đấu.
- Tā moko là hình thức xăm truyền thống mang ý nghĩa phả hệ.
Nghi thức đón khách
Phần quan trọng nhất nếu được mời tới marae.
Khách tập trung ngoài cổng và chờ được gọi vào.
Tiếng gọi đón do phụ nữ thực hiện, mở đường cho khách tiến vào.
Sau đó là phần diễn thuyết của cả bên chủ và bên khách.
Mỗi bài diễn thuyết thường kết thúc bằng một bài hát do nhóm cùng hát.
Khách nên chuẩn bị sẵn một người nói thay và một bài hát.
Kết thúc bằng hongi và bữa ăn chung.
Những điều nên và không nên
Danh sách cụ thể, dễ nhớ.
Bỏ giày trước khi vào nhà hội.
Không ăn uống trong nhà hội.
Không ngồi lên gối, bàn hoặc bề mặt dùng để đặt đồ.
Không chụp ảnh khi chưa hỏi, nhất là trong phần nghi thức.
Mặc trang phục lịch sự.
Về hongi, quy tắc đơn giản: chạm nhẹ mũi và trán, không hôn má, và làm theo nhịp của người đối diện — nếu không chắc thì quan sát người trước mình.
Haka có nhiều loại
Phần sửa hiểu lầm phổ biến.
Haka là một nhóm các bài biểu diễn có nhịp, lời và động tác.
Có bài dùng để thách thức, có bài để chào đón, có bài để tiễn đưa.
Nhiều bài được sáng tác cho một dịp cụ thể và thuộc về một nhóm cụ thể.
Bài haka nổi tiếng nhất thế giới thuộc về một iwi cụ thể và được luật công nhận điều đó.
Haka được biểu diễn tại đám tang, lễ tốt nghiệp và các dịp trọng đại.
Điều nên hiểu để không xem nhẹ: haka là hình thức biểu đạt cảm xúc mạnh của cả cộng đồng — nên biểu diễn nó như trò vui hoặc bắt chước cho vui bị coi là thiếu tôn trọng.
Nghệ thuật chạm khắc và xăm
Phần nghệ thuật.
Chạm khắc gỗ là nghệ thuật trung tâm, thể hiện tổ tiên và câu chuyện của nhóm.
Mỗi hoa văn có tên và ý nghĩa riêng.
Đan lát bằng sợi cây bản địa là nghề truyền thống của phụ nữ.
Tā moko là hình thức xăm truyền thống ghi lại phả hệ và vị thế của người mang.
Có hình thức xăm theo phong cách Māori dành cho người không phải Māori, được gọi bằng tên riêng và không mang ý nghĩa phả hệ.
Đây là điểm nên biết trước khi định xăm hình theo phong cách này: hoa văn tā moko mang thông tin cụ thể về dòng họ, nên xăm bừa là mang trên người câu chuyện của người khác.
Gặp gỡ văn hoá một cách đúng đắn
Phần khép lại cả chuyên mục.
Chọn trải nghiệm do chính cộng đồng Māori tổ chức và vận hành.
Hỏi trước khi chụp ảnh và khi muốn biết thêm.
Học phát âm đúng tên và địa danh.
Không coi văn hoá này là bối cảnh cho ảnh của mình.
Đọc trước một chút để hiểu mình đang xem cái gì.
Ẩm thực và hāngī
Phần văn hoá ăn uống.
Hāngī là cách nấu bằng đá nung nóng đặt trong hố dưới đất.
Thức ăn được gói lại, xếp lên đá nóng rồi lấp kín để hấp trong nhiều giờ.
Cách nấu này dùng cho các dịp đông người.
Kai moana là các món từ hải sản, có vị trí quan trọng trong bữa ăn.
Việc chia sẻ thức ăn là phần không thể thiếu của mọi nghi thức.
Điều nên biết về nghi thức: bữa ăn sau nghi lễ có chức năng chuyển trạng thái từ thiêng về thường — nên nó không phải phần phụ mà là phần kết của buổi lễ.
Bảo tàng và nơi tìm hiểu
Phần thực hành cho người muốn tìm hiểu nghiêm túc.
Bảo tàng quốc gia có khu trưng bày lớn về văn hoá Māori.
Nhiều bảo tàng vùng trưng bày hiện vật của iwi địa phương.
Một số hiện vật được trưng bày theo thoả thuận với iwi sở hữu.
Có trung tâm văn hoá do cộng đồng vận hành ở nhiều nơi.
Các trường đại học có chương trình học về văn hoá và ngôn ngữ Māori.
Gợi ý chân thành cho người sống lâu dài ở đây: học một khoá cơ bản về tiếng và văn hoá Māori — nhiều người nước ngoài nói đó là việc giúp họ hiểu nước này nhanh nhất.
Điều đọng lại của cả chuyên mục: văn hoá Māori không phải phần trang trí của New Zealand mà là một trong hai nền tảng lập quốc của nước này — và cách một người tiếp cận nó nói lên nhiều điều về chính người đó.
Được mời tới marae nên chuẩn bị gì?
Chuẩn bị một người nói thay cho nhóm khách và một bài hát để hát sau phần diễn thuyết; bỏ giày trước khi vào nhà hội, không ăn uống bên trong và mặc trang phục lịch sự.
Haka chỉ dùng trước trận đấu phải không?
Không — haka có nhiều loại với mục đích khác nhau: thách thức, chào đón, tiễn đưa; nhiều bài được sáng tác cho dịp cụ thể và được biểu diễn tại đám tang, lễ tốt nghiệp cùng các dịp trọng đại.
Hongi làm thế nào cho đúng?
Chạm nhẹ mũi và trán với người đối diện, không hôn má, và làm theo nhịp của họ — nếu không chắc thì quan sát người đứng trước mình.
Có nên xăm hình theo phong cách Māori không?
Hoa văn tā moko mang thông tin cụ thể về dòng họ và vị thế người mang, nên xăm bừa là mang trên người câu chuyện của người khác; có hình thức xăm theo phong cách này dành cho người không phải Māori, gọi bằng tên riêng và không mang ý nghĩa phả hệ.
