New Zealand rời khối lục địa lớn trước khi thú có nhau kịp lan tới, nên chim ở đây đã chiếm lấy những chỗ mà ở nơi khác thuộc về thú. Đây là thí nghiệm tiến hoá lớn nhất mà tự nhiên từng chạy trên một vùng đất rộng.
- New Zealand tách khỏi siêu lục địa Gondwana khoảng tám mươi triệu năm trước.
- Không có động vật có vú trên cạn bản địa, ngoại trừ một số loài dơi.
- Nhiều loài chim ở đây mất khả năng bay.
- Chim moa đã tuyệt chủng sau khi con người tới.
Rời đi vào thời điểm quyết định
Phần lịch sử tự nhiên.
Gondwana là siêu lục địa phía nam gồm Nam Mỹ, châu Phi, Nam Cực, Úc và Ấn Độ.
Khối Zealandia tách ra khoảng tám mươi triệu năm trước.
Thời điểm đó, thú có nhau chưa phát triển và lan rộng như sau này.
Khối đất trôi ra xa và không còn cầu nối trên cạn với nơi nào.
Sau đó chỉ những sinh vật bay được hoặc trôi dạt được mới tới được.
Đây là toàn bộ chìa khoá của hệ sinh thái New Zealand: một vùng đất rộng không có thú săn mồi trên cạn trong hàng chục triệu năm — điều gần như không nơi nào khác có.
Chim thay chỗ của thú
Phần hệ quả, phần thú vị nhất.
Khi không có thú cạnh tranh, chim chiếm các hốc sinh thái vốn thuộc về thú.
Nhiều loài kiếm ăn trên mặt đất thay vì trên cây.
Khi không có kẻ săn mồi trên cạn, khả năng bay không còn cần thiết.
Bay rất tốn năng lượng, nên tiến hoá loại bỏ nó khi không cần.
Kết quả là nhiều loài chim mất khả năng bay, trong đó có chim kiwi.
Chim moa từng là loài ăn cỏ lớn nhất, đóng vai trò mà ở nơi khác do hươu nai đảm nhiệm.
Những loài đặc biệt
Phần cụ thể.
Kiwi là chim không bay, hoạt động ban đêm, đẻ trứng rất lớn so với kích thước cơ thể.
Kākāpō là loài vẹt không bay, nặng nhất trong các loài vẹt, và cực kỳ nguy cấp.
Takahē từng bị coi là tuyệt chủng rồi được tìm thấy lại giữa thế kỷ hai mươi.
Tuatara là loài bò sát duy nhất còn lại của một nhóm rất cổ, không phải thằn lằn.
Dơi là nhóm thú trên cạn bản địa duy nhất, và một loài trong đó kiếm ăn trên mặt đất.
Chi tiết cuối rất đáng chú ý: ngay cả dơi ở New Zealand cũng học cách đi bộ — vì mặt đất ở đây từng là nơi an toàn.
Vì sao điều đó thành điểm yếu
Phần chuyển sang mặt trái, dẫn tới các chuyên mục sau.
Các loài bản địa tiến hoá trong môi trường không có thú săn mồi.
Chúng không có bản năng phòng vệ trước thú ăn thịt.
Nhiều loài làm tổ trên mặt đất và di chuyển chậm.
Khi con người mang theo chuột, mèo, chồn và các loài khác, hậu quả rất nặng.
Nhiều loài đã tuyệt chủng và nhiều loài khác đang nguy cấp.
Đây là bi kịch tiến hoá kinh điển: chính điều làm hệ sinh thái này độc đáo cũng làm nó mong manh nhất thế giới — và đó là lý do New Zealand có chính sách an toàn sinh học nghiêm khắc bậc nhất.
Thực vật cũng vậy
Phần bổ sung, khép bài.
Rừng New Zealand có nhiều loài cổ, gồm các loài dương xỉ và cây lá kim của dòng Gondwana.
Dương xỉ bạc là biểu tượng quốc gia không chính thức, xuất hiện trên áo đấu các đội tuyển.
Cây kauri là loài cây lớn và sống rất lâu ở phía bắc.
Nhiều loài thực vật ở đây không có họ hàng gần ở nơi nào khác.
Tỉ lệ loài đặc hữu trong hệ thực vật rất cao.
Dấu vết còn thấy được hôm nay
Phần thực hành cho người tới thăm.
Nhiều khu bảo tồn có hàng rào ngăn thú ăn thịt, tạo ra các đảo an toàn trong đất liền.
Trong các khu đó, chim bản địa quay lại và dạn người hơn hẳn.
Một số đảo ngoài khơi đã được làm sạch hoàn toàn thú xâm lấn.
Các vườn quốc gia có đường mòn đi bộ qua rừng nguyên sinh.
Nhiều nơi có hoạt động quan sát chim ban đêm, vì nhiều loài bản địa ăn đêm.
Với người đi thăm: đi trong khu có hàng rào bảo vệ là cách nhanh nhất để thấy New Zealand trước khi có con người — bên ngoài hàng rào, tiếng chim thưa hơn nhiều.
Tổng lại, đây là điều làm New Zealand đáng nghiên cứu với cả thế giới: nó là bản ghi sống của việc tiến hoá làm gì khi được để yên thật lâu.
Vì sao New Zealand không có thú trên cạn bản địa?
Vì khối đất tách khỏi Gondwana khoảng tám mươi triệu năm trước, khi thú có nhau chưa phát triển và lan rộng; sau đó không còn cầu nối trên cạn nên chỉ sinh vật bay hoặc trôi dạt được mới tới — ngoại lệ duy nhất là dơi.
Vì sao nhiều chim New Zealand không bay?
Vì không có thú săn mồi trên cạn nên khả năng bay không còn cần thiết, mà bay rất tốn năng lượng nên tiến hoá loại bỏ nó; chim cũng chiếm các hốc sinh thái vốn thuộc về thú ở nơi khác.
Tuatara là con gì?
Loài bò sát duy nhất còn lại của một nhóm rất cổ, không phải thằn lằn dù trông giống — một trong những loài tiêu biểu cho tính chất "mảnh sót lại của thế giới cũ" của New Zealand.
Vì sao hệ sinh thái New Zealand mong manh?
Vì các loài bản địa tiến hoá không có thú săn mồi nên không có bản năng phòng vệ, nhiều loài làm tổ trên mặt đất và di chuyển chậm — khi con người mang theo chuột, mèo, chồn thì hậu quả rất nặng.
