Có thế hệ người Māori bị phạt vì nói tiếng mẹ đẻ trong sân trường, và chính thế hệ đó về sau đã đi đòi lại ngôn ngữ của mình. Đây là một trong những chương trình phục hồi ngôn ngữ được nghiên cứu nhiều nhất thế giới.
- Tiếng Māori trở thành ngôn ngữ chính thức của New Zealand từ năm 1987.
- Mô hình mầm non dạy hoàn toàn bằng tiếng Māori bắt đầu từ đầu thập niên 1980.
- Có hệ thống trường phổ thông dạy bằng tiếng Māori.
- Có kênh truyền hình phát bằng tiếng Māori.
Ngôn ngữ đã suy giảm thế nào
Phần lịch sử, nói thẳng.
Trong phần lớn thế kỷ hai mươi, hệ thống giáo dục ưu tiên tiếng Anh.
Học sinh nói tiếng Māori ở trường có thể bị phạt.
Nhiều cha mẹ khi đó tin rằng nói tiếng Anh sẽ giúp con có tương lai tốt hơn, nên chủ động không dạy tiếng mẹ đẻ.
Quá trình đô thị hoá giữa thế kỷ làm cộng đồng phân tán khỏi vùng nói tiếng Māori.
Tới thập niên 1970, tỉ lệ người nói thành thạo giảm xuống mức báo động.
Đây là cơ chế mất ngôn ngữ điển hình: nó không mất vì bị cấm hoàn toàn mà vì cả một thế hệ cha mẹ quyết định không truyền lại — và quyết định đó xuất phát từ mong muốn tốt cho con.
Phong trào đòi lại ngôn ngữ
Phần bước ngoặt.
Đầu thập niên 1970, một kiến nghị về ngôn ngữ Māori được đưa tới quốc hội.
Kiến nghị yêu cầu dạy tiếng Māori trong trường học.
Ngày nộp kiến nghị nay được kỷ niệm hằng năm.
Phong trào này nằm trong làn sóng phục hưng văn hoá Māori rộng hơn.
Các khiếu nại về ngôn ngữ cũng được đưa ra trước toà Waitangi.
Lập luận pháp lý được dùng rất đáng chú ý: ngôn ngữ được coi là một trong những tài sản quý mà hiệp ước đã bảo đảm bảo vệ — nên việc để nó mai một là một vi phạm hiệp ước.
Tổ ngôn ngữ và trường học
Phần giải pháp, đây là phần được thế giới học theo.
Đầu thập niên 1980, mô hình mầm non dạy hoàn toàn bằng tiếng Māori ra đời.
Ý tưởng là đưa trẻ nhỏ vào môi trường ngôn ngữ toàn phần từ sớm.
Người lớn tuổi còn nói được tiếng đóng vai trò dạy trực tiếp.
Sau đó là hệ thống trường tiểu học và trung học dạy bằng tiếng Māori.
Mô hình này được nhiều cộng đồng bản địa khác trên thế giới học theo.
Điểm mấu chốt của mô hình: nó nối trực tiếp thế hệ ông bà với thế hệ cháu, bỏ qua thế hệ cha mẹ đã mất ngôn ngữ — một giải pháp thông minh cho đúng chỗ đứt gãy.
Vị thế hôm nay
Phần hiện tại.
Tiếng Māori là ngôn ngữ chính thức từ năm 1987.
Có uỷ ban phụ trách phát triển ngôn ngữ.
Kênh truyền hình bằng tiếng Māori hoạt động từ giữa thập niên 2000.
Có tuần lễ ngôn ngữ Māori tổ chức hằng năm trên cả nước.
Từ ngữ và lời chào tiếng Māori xuất hiện thường xuyên trong truyền thông và công sở.
Nhưng cần nói đủ: số người nói thành thạo vẫn thấp so với tổng dân số Māori, và phục hồi một ngôn ngữ là việc của nhiều thế hệ chứ không phải của vài chính sách.
Người mới sang học gì
Phần thực hành, khép bài.
Học cách phát âm đúng tên địa danh là việc được đánh giá cao.
Nguyên âm tiếng Māori phát âm khá đều và gần với tiếng Việt hơn tiếng Anh.
Học vài lời chào và lời cảm ơn là đủ cho khởi đầu.
Có khoá học tiếng Māori miễn phí hoặc chi phí thấp ở nhiều nơi.
Cố gắng phát âm đúng quan trọng hơn là nói nhiều.
Ngôn ngữ ký hiệu và bức tranh đa ngữ
Phần bổ sung cho đủ.
New Zealand có ba ngôn ngữ chính thức, gồm tiếng Māori, ngôn ngữ ký hiệu và tiếng Anh theo thực tế sử dụng.
Ngôn ngữ ký hiệu New Zealand được công nhận chính thức từ năm 2006.
Ngoài ra còn nhiều ngôn ngữ của cộng đồng nhập cư, trong đó có tiếng Việt.
Các ngôn ngữ đảo Thái Bình Dương cũng có chương trình hỗ trợ riêng.
Một số cộng đồng có tuần lễ ngôn ngữ riêng được tổ chức hằng năm.
Đây là điều đáng chú ý về chính sách: New Zealand xử lý vấn đề ngôn ngữ bản địa và ngôn ngữ nhập cư theo hai hướng khác nhau — bản địa được bảo vệ vì nghĩa vụ hiệp ước, nhập cư được hỗ trợ vì chính sách đa văn hoá.
Đây là điều người Việt có lợi thế: hệ nguyên âm tiếng Māori gần với tiếng Việt nên phát âm dễ hơn so với người nói tiếng Anh bản ngữ — một lợi thế nhỏ nhưng có thật.
Vì sao tiếng Māori từng suy giảm mạnh?
Hệ thống giáo dục thế kỷ hai mươi ưu tiên tiếng Anh và học sinh nói tiếng Māori ở trường có thể bị phạt; nhiều cha mẹ khi đó tin rằng nói tiếng Anh giúp con có tương lai tốt hơn nên không truyền lại, cộng với đô thị hoá làm cộng đồng phân tán.
Mô hình tổ ngôn ngữ mầm non là gì?
Mô hình từ đầu thập niên 1980 đưa trẻ nhỏ vào môi trường dạy hoàn toàn bằng tiếng Māori, với người lớn tuổi còn nói được tiếng dạy trực tiếp — nó nối thế hệ ông bà với thế hệ cháu, bỏ qua thế hệ cha mẹ đã mất ngôn ngữ.
Tiếng Māori có vị thế gì hiện nay?
Là ngôn ngữ chính thức từ năm 1987, có uỷ ban phát triển ngôn ngữ, kênh truyền hình riêng và tuần lễ ngôn ngữ hằng năm — nhưng số người nói thành thạo vẫn thấp so với tổng dân số Māori.
Người Việt học tiếng Māori có thuận lợi gì?
Hệ nguyên âm tiếng Māori phát âm khá đều và gần với tiếng Việt hơn tiếng Anh, nên phát âm dễ hơn so với người nói tiếng Anh bản ngữ.
