Từng có một loài đại bàng đủ lớn để săn chim moa nặng hơn hai trăm ki lô, và nó biến mất cùng con mồi của mình. Chim của New Zealand là câu chuyện vừa kỳ lạ vừa buồn nhất trong sinh học tiến hoá.
- Chim moa gồm nhiều loài, loài lớn nhất cao hơn người trưởng thành.
- Đại bàng Haast là loài đại bàng lớn nhất từng được biết tới.
- Cả moa và đại bàng Haast đều tuyệt chủng sau khi con người tới.
- Kea là loài vẹt sống ở vùng núi cao duy nhất trên thế giới.
Thế giới trước khi có người
Dựng lại bức tranh cũ.
Chim moa là nhóm chim không bay lớn, gồm nhiều loài khác nhau về kích thước.
Chúng đóng vai trò của thú ăn cỏ lớn trong hệ sinh thái.
Kẻ săn mồi duy nhất của moa trưởng thành là đại bàng Haast.
Đây là loài đại bàng nặng nhất từng được biết tới, với móng vuốt rất lớn.
Toàn bộ chuỗi thức ăn trên cạn gồm chim, bò sát và côn trùng, không có thú.
Đây là điều làm New Zealand thành nơi độc nhất: một hệ sinh thái cỡ lục địa vận hành hoàn toàn không có thú — và nó tồn tại như vậy hàng chục triệu năm.
Điều đã xảy ra
Phần nói thẳng, không né tránh.
Moa bị săn và mất môi trường sống sau khi con người tới.
Các loài moa tuyệt chủng trong vòng khoảng một đến hai thế kỷ sau đó.
Đại bàng Haast mất nguồn thức ăn chính và cũng tuyệt chủng.
Việc đốt rừng làm mất môi trường sống của nhiều loài khác.
Đợt tuyệt chủng thứ hai diễn ra sau khi người châu Âu mang theo thú ăn thịt.
Đây là bài học sinh thái được trích dẫn khắp thế giới: một hệ sinh thái tiến hoá không có kẻ săn mồi thì không có thời gian để thích nghi khi chúng xuất hiện.
Những loài còn lại
Phần hiện tại.
Kiwi gồm nhiều loài, đều không bay và hoạt động ban đêm.
Kiwi đẻ trứng rất lớn so với kích thước cơ thể, thuộc loại lớn nhất trong thế giới chim tính theo tỉ lệ.
Kākāpō là vẹt không bay, nặng nhất trong các loài vẹt, hoạt động ban đêm.
Takahē từng bị coi là tuyệt chủng rồi được tìm lại giữa thế kỷ hai mươi.
Kea là vẹt sống ở vùng núi cao, nổi tiếng thông minh và tò mò.
Tūī và kererū là những loài còn gặp được cả trong vườn nhà ở thành phố.
Kea và chuyện thông minh
Một loài đáng nói riêng.
Kea là loài vẹt duy nhất trên thế giới sống ở môi trường núi cao.
Chúng được nghiên cứu nhiều về khả năng giải quyết vấn đề.
Kea nổi tiếng hay phá đồ của khách du lịch, từ gioăng cao su xe hơi tới ba lô.
Hành vi tò mò này là cách chúng tìm thức ăn trong môi trường khắc nghiệt.
Cho kea ăn là việc bị cấm vì làm hại chúng.
Đây là quy tắc quan trọng cho khách: không cho động vật hoang dã ăn, kể cả khi chúng tới xin — thức ăn của người làm hỏng hành vi kiếm ăn tự nhiên và rút ngắn tuổi thọ của chúng.
Nghe chim ở New Zealand
Phần trải nghiệm, khép bài.
Tiếng chim buổi sáng trong rừng bản địa là trải nghiệm được nhắc nhiều.
Trong khu có hàng rào ngăn thú ăn thịt, mật độ chim cao hơn hẳn.
Nhiều loài hoạt động ban đêm nên phải đi tour đêm mới thấy.
Kiwi rất khó gặp trong tự nhiên, dễ thấy hơn ở các trung tâm bảo tồn.
Không dùng đèn mạnh chiếu vào chim ban đêm.
Nỗ lực cứu từng loài
Phần hiện tại, có hy vọng.
Kākāpō được quản lý theo từng cá thể, mỗi con đều có tên và hồ sơ.
Toàn bộ quần thể được chuyển tới các đảo không có thú ăn thịt.
Trứng được theo dõi và đôi khi ấp nhân tạo để tăng tỉ lệ sống.
Takahē được nhân nuôi và thả lại vào các khu được bảo vệ.
Trứng kiwi được thu và ấp trong điều kiện an toàn rồi thả con non khi đủ lớn để tự vệ.
Đây là mức độ can thiệp hiếm thấy trong bảo tồn: một quốc gia theo dõi từng con chim còn lại của một loài — vì với những loài này, mỗi cá thể đều quan trọng.
Điều nhiều người nhận ra sau chuyến đi: sự khác nhau về tiếng chim giữa trong và ngoài hàng rào bảo vệ là bằng chứng rõ nhất về tác động của loài xâm lấn — chủ đề của bài tiếp theo.
Chim moa là gì và biến mất khi nào?
Nhóm chim không bay lớn đóng vai trò thú ăn cỏ trong hệ sinh thái; các loài moa tuyệt chủng trong khoảng một tới hai thế kỷ sau khi con người tới, do bị săn và mất môi trường sống.
Đại bàng Haast là loài gì?
Loài đại bàng lớn nhất từng được biết tới, là kẻ săn mồi duy nhất của moa trưởng thành; nó tuyệt chủng sau khi mất nguồn thức ăn chính.
Kea đặc biệt ở chỗ nào?
Là loài vẹt duy nhất trên thế giới sống ở môi trường núi cao, được nghiên cứu nhiều về khả năng giải quyết vấn đề và nổi tiếng tò mò hay phá đồ của khách — nhưng cho kea ăn là việc bị cấm vì làm hại chúng.
Có dễ gặp chim kiwi trong tự nhiên không?
Rất khó vì kiwi không bay và hoạt động ban đêm; dễ thấy hơn ở các trung tâm bảo tồn, còn trong tự nhiên thì phải đi tour đêm và không được dùng đèn mạnh chiếu vào chim.
