Dãy núi cao nhất New Zealand đang được đẩy lên bởi một đứt gãy mà giới khoa học tin là sẽ gây động đất lớn trong đời chúng ta. Đây là một trong những đứt gãy được nghiên cứu kỹ nhất thế giới, và nó nằm ngay dưới chân dãy Alps phía Nam.
- Đỉnh Aoraki cao khoảng 3.724 mét, cao nhất New Zealand.
- Đứt gãy Alpine chạy dọc gần hết chiều dài Đảo Nam.
- Đây là ranh giới giữa mảng Thái Bình Dương và mảng Ấn Độ – Úc trên đất liền.
- Dãy núi vẫn đang được nâng lên và đồng thời bị bào mòn rất mạnh.
Một dãy núi đang lớn
Phần cơ chế.
Hai mảng kiến tạo ép nhau và trượt ngang dọc theo đứt gãy Alpine.
Chuyển động này vừa đẩy đất lên vừa dịch ngang.
Tốc độ nâng ở đây thuộc nhóm nhanh trên thế giới theo thang địa chất.
Nhưng mưa rất lớn ở bờ tây bào mòn núi gần như ngang tốc độ nâng.
Vì thế dãy núi không cao thêm mãi mà giữ ở mức cân bằng động.
Có thể thấy bằng chứng của việc dịch ngang trên mặt đất: các dòng suối và rặng đá hai bên đứt gãy bị lệch khỏi nhau, đo được và lập bản đồ rõ ràng.
Đỉnh Aoraki
Phần địa danh.
Aoraki là đỉnh cao nhất New Zealand, mang tên kép gồm cả tên Māori và tên đặt thời thuộc địa.
Ngọn núi có ý nghĩa thiêng với một số iwi Māori.
Một phần đỉnh đã sụp trong một trận lở đá vào cuối thế kỷ hai mươi, làm giảm độ cao.
Đây là điểm đến của người leo núi chuyên nghiệp, không phải tuyến đi bộ thường.
Khu vực quanh núi là vườn quốc gia.
Chi tiết về vụ lở đá rất đáng chú ý: một ngọn núi mất đi vài chục mét chiều cao trong một đêm — bằng chứng sống về việc núi trẻ thay đổi nhanh thế nào.
Đứt gãy Alpine và động đất được dự báo
Phần rủi ro, nói thẳng và dựa trên nghiên cứu.
Đứt gãy Alpine có lịch sử vỡ gây động đất lớn theo chu kỳ khá đều.
Các nhà khoa học xác định chu kỳ đó bằng cách đào hào cắt ngang đứt gãy và đọc các lớp trầm tích.
Lần vỡ lớn gần nhất được xác định vào đầu thế kỷ mười chín.
Xác suất xảy ra một trận lớn trong vài chục năm tới được đánh giá là đáng kể.
Một trận như vậy sẽ ảnh hưởng tới cả Đảo Nam, gồm sạt lở, cắt đường và mất điện diện rộng.
Điều đáng nể là cách xã hội phản ứng với dự báo đó: thay vì né tránh, New Zealand công bố rộng rãi và lập kế hoạch ứng phó cụ thể — có cả chương trình chuẩn bị riêng cho kịch bản này.
Chuẩn bị cho một trận lớn
Phần thực tế.
Các cộng đồng ở bờ tây được khuyến cáo chuẩn bị tự lo trong nhiều ngày, vì đường có thể bị cắt.
Nhà cửa được xây theo quy chuẩn kháng chấn.
Có kế hoạch ứng phó cấp vùng và cấp quốc gia.
Trường học và nơi làm việc diễn tập định kỳ.
Người dân được khuyến cáo có bộ đồ dự phòng và nước uống.
Đây là bài học có ý nghĩa với mọi nơi nằm trên vùng địa chấn: biết trước một trận lớn sẽ tới không làm người ta bỏ đi, mà làm người ta chuẩn bị.
Đi vào vùng núi
Phần thực hành, khép bài.
Vườn quốc gia quanh Aoraki có nhiều tuyến đi bộ ở các mức độ.
Thời tiết núi cao ở đây đổi rất nhanh.
Tuyết lở là rủi ro trong mùa đông và đầu xuân.
Đăng ký lộ trình trước khi đi tuyến dài.
Thuê thiết bị liên lạc khẩn cấp nếu vào vùng không có sóng.
Ngọc pounamu sinh ra từ đứt gãy
Một liên hệ đẹp giữa địa chất và văn hoá.
Ngọc pounamu hình thành dưới áp suất và nhiệt độ cao trong vùng đá bị biến chất.
Chính hoạt động của đứt gãy đưa loại đá này lên gần mặt đất.
Sông từ núi cuốn các viên ngọc xuống bờ tây.
Người Māori tìm và chế tác pounamu từ rất sớm, dùng làm công cụ, vũ khí và vật trang sức có ý nghĩa.
Quyền đối với pounamu ở Đảo Nam thuộc về iwi Ngāi Tahu theo thoả thuận giải quyết khiếu nại.
Đây là ví dụ đẹp về việc địa chất định hình văn hoá: một loại đá chỉ có ở đây đã trở thành vật quý nhất trong văn hoá Māori, và nó tồn tại nhờ chính cái đứt gãy đang đe doạ vùng đất.
Lời nhắc quan trọng nhất: núi ở New Zealand không cao bằng Himalaya nhưng thời tiết đổi nhanh hơn nhiều — và phần lớn tai nạn đến từ việc coi thường điều đó.
Đỉnh cao nhất New Zealand là đỉnh nào?
Aoraki, cao khoảng 3.724 mét, mang tên kép gồm cả tên Māori và tên đặt thời thuộc địa; ngọn núi có ý nghĩa thiêng với một số iwi Māori.
Vì sao dãy Alps phía Nam không cao thêm mãi?
Vì mưa rất lớn ở bờ tây bào mòn núi gần như ngang tốc độ nâng, nên dãy núi giữ ở mức cân bằng động giữa hai quá trình ngược nhau.
Đứt gãy Alpine có nguy hiểm không?
Có lịch sử vỡ gây động đất lớn theo chu kỳ khá đều, lần gần nhất vào đầu thế kỷ mười chín, và xác suất xảy ra một trận lớn trong vài chục năm tới được đánh giá đáng kể — New Zealand công bố rộng rãi và có chương trình chuẩn bị riêng.
Đi vào vùng núi Aoraki cần lưu ý gì?
Thời tiết núi cao đổi rất nhanh, tuyết lở là rủi ro mùa đông và đầu xuân; nên đăng ký lộ trình trước khi đi tuyến dài và thuê thiết bị liên lạc khẩn cấp nếu vào vùng không có sóng.
